Long Thành – và câu hỏi không thể né: Đầu tư để làm gì?
Khi Sân bay quốc tế Long Thành được đặt lên bàn nghị sự với tổng mức đầu tư khoảng 16 tỷ USD, câu chuyện không còn thuộc riêng ngành hàng không. Nó là một phép thử về tư duy phát triển, về cách sử dụng nguồn lực quốc gia, và quan trọng hơn: về năng lực trả lời những câu hỏi căn bản nhất – đầu tư để làm gì, hiệu quả ra sao, và ai chịu trách nhiệm?
Những câu hỏi mà Tổng Bí thư Tô Lâm недавно nêu ra – dự án đóng góp bao nhiêu phần trăm GDP, khi nào hoàn vốn – thực chất không mới. Đó là những yêu cầu tối thiểu của một thẩm định kinh tế công nghiêm túc. Điều khiến dư luận băn khoăn không phải vì câu hỏi mạnh mẽ, mà vì: vì sao những câu hỏi này không được lượng hóa rõ ràng ngay từ khi dự án còn trên giấy cách đây gần một thập niên?
Vấn đề không nằm ở việc ủng hộ hay phản đối Long Thành. Vấn đề là phương pháp ra quyết định. Trong kinh tế học có một khái niệm giản dị nhưng cốt lõi: chi phí cơ hội. Khi ta chọn phương án A, tức là đã từ bỏ B, C, D.
Mười sáu tỷ USD nếu không dồn toàn lực vào Long Thành, có thể phân bổ cho những tổ hợp giải pháp khác:
-
Nâng cấp hệ thống đường sắt hiện hữu đạt 120–150 km/h dọc trục Bắc – Nam.
-
Hoàn thiện mạng lưới metro tại Hà Nội và TP.HCM.
-
Tối ưu hóa công suất của Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất thông qua điều hành và hạ tầng phụ trợ.
-
Phát triển Sân bay Biên Hòa thành trung tâm logistics hàng hóa
Nâng cấp Sân bay quốc tế Cần Thơ để chia tải khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Câu hỏi nghiêm túc phải là: tổng hiệu ứng cộng hưởng của tổ hợp này có cao hơn một siêu sân bay đơn lẻ hay không? Nếu Long Thành thực sự vượt trội, các con số cần chứng minh điều đó một cách minh bạch.
Nhiều người viện dẫn các mô hình như Beijing Daxing International Airport hay Istanbul Airport để cho rằng “muốn lớn phải nghĩ lớn”. Nhưng điều đáng học không chỉ là quy mô, mà là cách họ xây dựng hệ sinh thái kết nối: đường sắt cao tốc, metro sân bay, quy hoạch trung chuyển quốc tế được tính toán đồng bộ. Một sân bay hiện đại nhưng kết nối yếu thì hiệu suất khai thác sẽ bị triệt tiêu đáng kể.
Long Thành vì thế không chỉ là câu chuyện hạ tầng, mà là câu chuyện quản trị. Nếu dữ liệu dự báo lạc quan, nhưng không có cơ chế giám sát độc lập, rủi ro đội vốn và lệch mục tiêu là điều hoàn toàn có thể xảy ra – như chúng ta từng thấy ở nhiều dự án lớn.
Từ Long Thành nhìn sang dự án Đường sắt tốc độ cao Bắc Nam, câu hỏi càng trở nên cấp bách. Nhu cầu kết nối Bắc – Nam là có thật. Nhưng làm toàn tuyến một lần hay ưu tiên đoạn đông khách? Chọn tốc độ 250 hay 350 km/h? Khai thác hỗn hợp hay chỉ hành khách? Mỗi phương án kéo theo hàng chục tỷ USD và hệ quả dài hạn vài thập niên.
Nếu một dự án 16 tỷ USD còn chưa công bố rõ ràng mức đóng góp GDP và thời điểm hoàn vốn, thì một dự án đường sắt lớn hơn thế càng cần minh bạch gấp bội. Không thể lặp lại mô thức: dự báo lạc quan – đội vốn sau vài năm – giải trình mơ hồ – rồi thế hệ sau lại “dậy sóng” phê phán.
Một tiền lệ nguy hiểm đang hiện ra: mỗi thế hệ lãnh đạo mới lại phải xử lý “di sản” của thế hệ trước. Nếu hạ tầng quốc gia trở thành chiến trường của các nhiệm kỳ, thay vì là nền tảng kế thừa ổn định, thì đất nước không thể tiến nhanh và vững.
Quản trị hiện đại đòi hỏi bốn điều tối thiểu: thẩm định độc lập; công khai dữ liệu; trách nhiệm cá nhân rõ ràng; và giám sát xã hội thực chất. Không thể chỉ dừng ở những phát biểu mạnh mẽ sau khi sự việc đã rồi. Phản biện cần diễn ra trước khi khởi công, không phải khi công trình đã gần hoàn thành.
Phát triển hạ tầng là cần thiết. Nhưng mỗi USD ngân sách đều là mồ hôi của người đóng thuế. Sai một dự án nhỏ có thể sửa trong vài năm. Sai một dự án hàng chục tỷ USD có thể làm chậm nhịp phát triển của nhiều thế hệ.
Người lính năm xưa khi bóp cò phải biết mình bắn vào đâu. Không có phát đạn nào dành cho sự hồ đồ. Tiền ngân sách cũng vậy. Nó chỉ nên “khai hỏa” khi mục tiêu đã được tính toán, lượng hóa và kiểm chứng đến nơi đến chốn.
Bởi một quốc gia không thể lớn lên bằng những quyết định thiếu dữ liệu. Và niềm tin của dân chúng – một khi đã hao mòn – không thể xây lại bằng bê tông và thép
.
( Không rõ thì gõ ChatGPT )
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét