......Loài người khi bắt đầu có ý thức xây dựng nhà ở, thì bắt đầu lập làng. Nhiều ngôi nhà của một cộng đồng trong một khu vực chung gọi là làng. Tất nhiên đấy mới là ý nghĩa cơ học. Để gắn kết với nhau còn rất nhiều yếu tố tinh thần, tâm linh để làng thành một khối thống nhất, đến mức mà người Việt có câu "Phép vua thua lệ làng". Một trong những yếu tố quan trọng của làng, cả về vật chất và tâm linh, là đình làng của người Kinh và nhà rông của người Tây Nguyên.
Bây giờ nhà rông chỉ còn ở vùng người các dân tộc phía Bắc Tây Nguyên, đậm đặc nhất là ở người Jẻ Triêng, người Sê Đăng, K'tu, Bahnar, càng về phía Nam có vẻ như nhà rông càng thoái hóa, nó được thay bằng nhà dài, dù về tính chất nó khá khác nhau, nhà dài là của gia đình, của cá nhân, nhà rông là của làng. Có nhà nghiên cứu giải thích rằng, có thể ngày xưa tất cả các dân tộc sống trên dải Trường Sơn Tây Nguyên đều có nhà rông, nhưng rồi vì nhiều lý do, nó mất dần để rồi chỉ còn ở các làng cư dân Bắc Tây Nguyên.
Nhà rông chỉ gắn với làng. Mỗi làng có một nhà rông, một vài làng có 2 nhà rông, nhà rông đực và nhà rông cái. Đực dành cho đàn ông và cái dành cho phụ nữ. Làng càng hùng mạnh thì nhà rông càng lớn. Nó không chỉ là yếu tố vật chất mà còn mang yếu tố tinh thần, yếu tố tâm linh rất lớn, rất quan trọng đối với làng.
Không phải ai cũng biết làm nhà rông. Bà con các dân tộc Tây Nguyên không có các "hiệp thợ" chuyên nghiệp như người Việt, nên yếu tố chuyên nghiệp hoàn toàn không có. Trong đời, ai được tham gia làm vài ba nhà rông là đã may mắn lắm.
Già làng là người quyết định việc làm nhà rông. Sau đấy thì có một "nghệ nhân" lĩnh nhiệm vụ chỉ huy. Tất cả mọi thành viên của làng đều phải tham gia, mà việc đầu tiên là vào rừng lấy gỗ, tranh. Có những ngôi nhà rông đến mấy chục cây cột bằng gỗ trắc khổng lồ, vài ba người ôm không khít vòng.
Toàn bộ nhà rông chỉ được làm bằng... ước lượng. Không thước tấc, không cưa bào đục. Chỉ có rìu và rựa. Không đinh, thép, xi măng, bù loong đinh ốc vân vân. Và chúng ta đã biết, nhà rông luôn làm ở giữa làng, ở vị trí cao nhất. Mà làng Tây Nguyên thì lại luôn ở trên cao. Thế mà nhà rông được ví như sự trường tồn, sức mạnh của buôn làng. Nó cao vút như lưỡi rìu lộn ngược tạc vào trời xanh, và nó chứa trong lòng nó hàng trăm người lên xuống sinh hoạt hàng ngày.
* Kon Sơ Lăl. Và, cách cái nơi người ta làm cái nhà rông bê tông ấy không xa là một ngôi làng có tên là Kon Sơ Lăl, bà con tự làm cái nhà rông truyền thống đẹp đến mê hồn. Nó khác hẳn với mấy khối bê tông đang che hết Chư Dang Ya kia, nên quyết định dừng thi công, theo tôi là hoàn toàn đúng.
Như đã nói, có thể trước đó tất cả mọi tộc người Tây Nguyên đều có nhà rông, nhưng hiện tại từ người Jrai ở địa bàn Đăk Lăk trở vào người ta không thấy nhà rông nữa, mà thay thế bằng nhà dài. Có tộc người ở phía thấp của dãy Trường Sơn như K’tu vùng Quảng Nam (cũ) thì nhà rông thường nhỏ và thấp. Tên gọi cũng khác, họ gọi là nhà Gươl. Nhà rông của người Jẻ Triêng Kon Tum (cũ) cũng nhỏ và thấp gần như K'tu, trong khi sát đấy, nhà rông người Sê Đăng rất cao và hùng dũng.
Ở làng Kon Sơ Lăl, hiện nay có cái nhà rông truyền thống cực đẹp, cực chuẩn, cực... nhà rông, mà có kiến trúc sư nói với tôi là, nó mang một tỉ lệ vàng trong kiến trúc, nhưng những người làm ra nó lại toàn tay ngang, có người chưa ra khỏi làng, nhiều người mù chữ. Nó là công sức của cả dân làng, mỗi người một tay. Tất nhiên là có sự tham gia của nhà nước. Vấn đề là, nó không cần "thiết kế", nó được làm từ những đôi tay, khối óc và trái tim dân làng. Nó đẹp đến không muốn rời đi. Và buổi chiều, khi tôi vào nhà rông thì rất nhiều thanh thiếu niên đang vừa nằm vừa ngồi tránh nắng, xem phim. Nó khác hẳn hàng loạt nhà rông văn hóa khác giờ cứ ngơ ngác trong nắng trong gió Tây Nguyên, và... chờ sập...
Bây giờ, nhà rông đúng nghĩa nhà rông, nó hiếm vô cùng. Thế nên cái nhà rông của làng Kon Sơ Lăl nó trở thành cực hiếm./.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét