Hỏi ChatGPT
Một lựa chọn không bao giờ dễ**
Đó là câu hỏi nhiều dân tộc từng phải đối mặt: độc lập hay tự do – hạnh phúc, khi lịch sử không cho phép có đủ cả ba cùng lúc.
Nghe qua tưởng nghịch lý, nhưng thực tế đã diễn ra không ít lần. Hong Kong là ví dụ gần đây nhất. Phong trào “Dù vàng” cho thấy một bộ phận lớn giới trẻ – đa số sinh sau năm 1997 – lại hoài niệm thời thuộc địa Anh. Không phải vì họ yêu chủ nghĩa thực dân, mà vì họ so sánh đời sống. Trong ký ức tập thể của xã hội Hong Kong, nhất là từ thập niên 1970 trở đi, đó là giai đoạn người dân được sống tự do hơn, luật pháp rõ ràng hơn, cơ hội làm ăn và thăng tiến minh bạch hơn so với hiện tại.
Hong Kong khi ấy không độc lập. Nhưng con người được thở.
Quay về Việt Nam trước 1975. VNCH rõ ràng không có chủ quyền trọn vẹn, phụ thuộc nặng vào Mỹ về an ninh, viện trợ, và định hướng phát triển. Nhưng nếu xét trên mặt bằng đời sống xã hội, đặc biệt tại các đô thị lớn không nằm trong vùng chiến sự, thì người dân có không gian tự do rộng hơn miền Bắc: báo chí đa dạng, giáo dục tư thục – đại học tương đối cởi mở, kinh doanh ít rào cản hơn. Nhiều quyền mà sau này, ngay cả khi đất nước thống nhất, lại không được phục hồi đầy đủ.
Đi xa hơn nữa, thời Pháp thuộc, một thực tế khó chịu nhưng không thể phủ nhận: Nam Kỳ thuộc địa và ba thành phố nhượng địa Hà Nội – Hải Phòng – Đà Nẵng là những vùng có đời sống kinh tế, xã hội, và cá nhân tương đối năng động hơn phần còn lại của đất nước – nơi vẫn duy trì bộ máy quan lại nhà Nguyễn với mức “tự chủ” hình thức cao hơn. Nghịch lý là: xứ thuộc địa lại tự do xã hội hơn xứ bảo hộ, và cũng giàu có hơn.
Điều đó không phải là lời biện hộ cho ngoại bang, mà là bài học về thể chế. Khi luật pháp ổn định, quyền tư hữu được tôn trọng, nhà nước can thiệp vừa phải, thì xã hội vận hành hiệu quả hơn – bất kể màu cờ.
Từ đó nhìn sang Venezuela. Về pháp lý quốc tế, việc Mỹ tấn công, bắt giữ nguyên thủ một quốc gia có chủ quyền là sai. Nhưng lịch sử không chỉ được quyết định bởi đúng – sai pháp lý, mà còn bởi hệ quả xã hội. Một kịch bản “bảo hộ mềm”, dựng lên chính quyền dân cử thân Mỹ, không phải là điều chưa từng xảy ra: VNCH, Chile thời Pinochet, Hàn Quốc sau 1945, Iraq, Afghanistan…
Với những người có tinh thần dân tộc cao, đó là sự nhục nhã mất nước. Nhưng nếu nhìn vào thực trạng Venezuela thời Chavez – Maduro: kinh tế sụp đổ, xã hội băng hoại, người dân đói nghèo, thì rất khó phủ nhận khả năng rằng đời sống người dân có thể khá hơn, tự do hơn, sung túc hơn – nếu một trật tự mới hình thành và không rơi vào hỗn loạn.
Câu hỏi đặt ra không phải là “theo Mỹ hay chống Mỹ”, mà là: xây được thể chế gì, có tạo được không gian tự do thật sự cho người dân hay không. Nếu Venezuela chọn con đường “chống Mỹ cứu nước” bằng mọi giá, rất có thể họ sẽ lặp lại vòng lặp cũ: một Maduro khác, một nền kinh tế đóng kín hơn, và một xã hội nghèo hơn. Afghanistan là ví dụ cay đắng: đánh đuổi ngoại bang, rồi quay về vòng độc tài – giáo điều quen thuộc.
Ngược lại, nếu chấp nhận sống chung với ảnh hưởng Mỹ trong một giai đoạn, giữ ổn định xã hội, mở cửa kinh tế, từng bước tích lũy năng lực tự chủ, thì họ có thể đi theo con đường Hàn Quốc, Nhật Bản, Jordan hay Kuwait – những quốc gia không hoàn toàn độc lập về chiến lược, nhưng người dân được sống tử tế.
Lịch sử Việt Nam từng đứng trước lựa chọn tương tự. VNCH thất bại không chỉ vì quân sự, mà vì một bộ phận lớn xã hội đã chọn “độc lập” như một giá trị tuyệt đối, cho dù cái giá phải trả là tự do cá nhân. Hạnh phúc, rốt cuộc, không đến.
"Độc lập - Tự do - Hạnh phúc" là tiêu ngữ quốc gia của Việt Nam, thể hiện mục tiêu tối thượng: dân tộc độc lập, nhân dân tự do và mọi người được hưởng hạnh phúc, trong đó Độc lập là nền tảng để có Tự do, và Tự do mới có cơ sở để mưu cầu Hạnh phúc, ba yếu tố này hòa quyện và bổ trợ lẫn nhau, là giá trị cốt lõi của nhà nước và khát vọng của mỗi người dân, không thể tách rời, như Hồ Chủ tịch đã khẳng định "Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc, tự do thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì".
2 nhận xét:
Lính già ngẫm lại
Đi qua chiến tranh rồi, tôi mới thấm một điều đơn giản:
Tổ quốc là thiêng liêng, nhưng con người cụ thể sống trong đó mới là mục đích cuối cùng.
Một lá cờ đẹp không làm no bụng.
Một bài ca hùng tráng không thay được quyền được sống bình thường.
Nếu độc lập mà dân sợ hãi, câm lặng, nghèo đói – thì đó là độc lập của ai?
Nếu tự do mà phải đánh đổi bằng máu con cháu mãi không dứt – thì cũng chẳng phải hạnh phúc.
Lịch sử không cho chúng ta nhiều lựa chọn trọn vẹn.
Nhưng có lẽ, thứ đáng giữ nhất, dù ở thể chế nào, vẫn là quyền được làm người cho ra người.
Nghĩ vậy, cho bớt hô hào.
Và cho lòng mình lặng hơn.
Sự kiện tại Caracas rạng sáng 3/1/2026 có tổng số người thiệt mạng trong vụ việc này là 80 người, thì 32 người là số lượng vệ sĩ cận vệ Cuba thiệt mạng trực tiếp tại dinh tổng thống Miraflores khi cố gắng ngăn chặn toán đặc nhiệm bắt giữ ông Maduro.
Xem con số này, nhiều người phải giật mình đặt câu hỏi tại sao số lượng nhân sự an ninh của Cuba đông vậy. Đó là bởi vì Venezuela sử dụng vệ sĩ và nhân viên an ninh Cuba để bảo vệ các nguyên thủ quốc gia, đặc biệt là dưới thời Hugo Chávez và ông Maduro. Đây một chiến lược kết hợp giữa lòng tin chính trị, nhu cầu chống đảo chính và các thỏa thuận chiến lược giữa hai nước này. Cuba vốn nổi tiếng với G2, cơ quan tình báo có mạng lưới tình báo tinh nhuệ, và khả năng tình báo phản gián dày dạn kinh nghiệm bậc nhất khu vực Mỹ Latin. Các nhân viên an ninh Cuba không chỉ đóng vai trò là "lá chắn sống", mà còn là các chuyên gia phản gián lão làng. Bằng chứng đã chứng minh rằng họ đã làm thất bại hàng trăm cuộc ám sát chủ tịch Fidel Castro do CIA chủ mưu. Còn ở Venezuela, họ chịu trách nhiệm giám sát chính các sĩ quan quân đội Venezuela để phát hiện sớm các mầm mống bất mãn. Theo các báo cáo tình báo quốc tế, đội ngũ này thiết lập một hệ thống an ninh đa lớp, nơi các vệ sĩ Cuba kiểm soát vòng trong cùng sát nhất với nguyên thủ, đảm bảo rằng ngay cả các tướng lĩnh cấp cao của Venezuela cũng khó có thể dễ dàng tiếp cận tổng thống nếu không được phép.
Xuất phát từ lý do thiếu tin tưởng tuyệt đối của các nhà lãnh đạo Venezuela đối với lực lượng quân đội và cảnh sát trong nước. Sau cuộc đảo chính hụt năm 2002 nhằm lật đổ ông Hugo Chavez, chính quyền Venezuela trở nên cực kỳ nhạy cảm với khả năng bị phản bội từ nội bộ. Các nhân viên an ninh Cuba được xem là "người ngoại tộc", không có mối liên hệ với các phe phái chính trị hay gia đình tại Venezuela, do đó họ ít có khả năng bị mua chuộc hoặc tham gia vào các âm mưu lật đổ tại địa phương. Đối với Maduro, sự trung thành của lực lượng này không dựa trên quốc tịch, mà dựa trên sự sống còn của ý thức hệ chung. Mối quan hệ hai nước này còn dựa trên một sự trao đổi chiến lược về kinh tế và chính trị. Venezuela là quốc gia có trữ lượng dầu mỏ cực kỳ khổng lồ, họ cung cấp dầu giá rẻ và viện trợ tài chính cho Cuba trong nhiều thập kỷ. Đổi lại, Cuba xuất khẩu "nguồn lực con người", bao gồm các bác sĩ, giáo viên, và đặc biệt là các cố vấn quân sự, an ninh. Đây là một liên minh sinh tồn: Nếu chính quyền xã hội chủ nghĩa ở Venezuela sụp đổ, thì nền kinh tế Cuba sẽ phải chịu tổn thất rất nặng nề. Do đó, bảo vệ nguyên thủ Venezuela cũng chính là bảo vệ lợi ích quốc gia và sự ổn định của chính chính quyền Cuba. Vậy nên đối với các nhân sự an ninh Cuba, việc bảo vệ nguyên thủ Venezuela không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là nhiệm vụ sống còn của chính thể Cuba. Họ hiểu rằng nếu chính quyền ông Maduro sụp đổ, nguồn viện trợ năng lượng, và liên minh chiến lược giữa hai nước sẽ chấm dứt, gây ra thảm họa kinh tế cho quê hương. Sự ràng buộc này tạo ra sự quyết tâm và tinh thần sẵn sàng hy sinh cao hơn nhiều so với các đơn vị bản địa, những người có thể lựa chọn đầu hàng hoặc đào ngũ để bảo toàn mạng sống khi tình thế thay đổi.
Và đó là những lý do rõ ràng nhất để hiểu tỷ lệ thương vong rất cao của các nhân viên an ninh Cuba trong các tình huống xung đột trực tiếp, với vai trò "lá chắn cuối cùng" của nguyên thủ Venezuela. Điều này không phải là ngẫu nhiên mà là kết quả của một cấu trúc an ninh đã được tính toán kỹ lưỡng. (DA)
Đăng nhận xét