LÀM CHỦ CÔNG NGHỆ? ĐÂU PHẢI CỨ LẮP RÁP ĐƯỢC LÀ ĐÃ LÀM CHỦ!

 

> https://thanhnien.vn/bo-truong-kh-cn-ly-giai-viet-nam-da-lam-chu-cong-nghe-loi-gi-185261112113648287.htm

MUỐN LÀM CHỦ CÔNG NGHỆ, ĐỪNG CHỈ LÀM CHỦ KHÂU LẮP RÁP!

Đằng sau một câu hỏi chất vấn là câu chuyện tự chủ công nghiệp và tương lai phát triển của đất nước.

Tại phiên chất vấn Quốc hội ngày 12/11/2026, đại biểu Nguyễn Minh Tuấn đã đặt một câu hỏi đáng suy nghĩ với Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân: Việt Nam thực sự đã làm chủ những công nghệ lõi nào? Bởi từ vật liệu như sắt, thép, nhôm, nhựa đến động cơ, nhiều thứ vẫn phải nhập khẩu. Vậy chúng ta đã làm chủ được những gì?

Đây là một câu hỏi rất đáng được quan tâm. Không phải vì Việt Nam không có những thành tựu khoa học công nghệ, mà bởi giữa điều chúng ta mong muốn và năng lực thực tế vẫn còn những khoảng cách cần được nhìn nhận thẳng thắn.

1. Muốn hiểu công nghệ lõi, hãy bắt đầu từ một chiếc xe máy!

Một chiếc xe máy do doanh nghiệp Việt Nam lắp ráp có thể mang thương hiệu Việt Nam. Nhưng hãy thử hỏi: Động cơ do ai nghiên cứu? Những bộ phận quan trọng do ai chế tạo? Vật liệu làm nên chúng được sản xuất trong nước hay nhập khẩu? Công nghệ điều khiển, thiết kế và chế tạo thuộc về ai?

Nếu chúng ta chỉ nhập các bộ phận quan trọng về rồi lắp ráp thành chiếc xe hoàn chỉnh, thì chúng ta đã làm chủ khâu lắp ráp, chứ chưa thể mặc nhiên nói đã làm chủ toàn bộ công nghệ chế tạo chiếc xe ấy.
Một chiếc điện thoại cũng vậy. Lắp ráp được điện thoại không đồng nghĩa với việc đã làm chủ công nghệ sản xuất chip, màn hình, cảm biến và những linh kiện quan trọng bên trong.

Đó chính là điều cần phân biệt khi nói đến công nghệ lõi.

Không phải cứ làm ra được một sản phẩm là đã làm chủ công nghệ tạo ra sản phẩm ấy.

2. Câu trả lời của Bộ trưởng: Đúng, nhưng đã đủ chưa?

Trước câu hỏi của đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân giải thích rằng một sản phẩm công nghệ có nhiều công đoạn. Việt Nam có thể làm chủ một số công đoạn mà chưa nhất thiết phải làm chủ toàn bộ quy trình.

Bộ trưởng lấy ví dụ về chip bán dẫn: Việt Nam có thể thiết kế chip, nhưng khi chế tạo thành sản phẩm hoàn chỉnh vẫn phải chuyển ra nước ngoài.

Cách giải thích này không sai.

Một quốc gia không nhất thiết phải tự sản xuất tất cả mọi thứ. Ngay cả những nước phát triển cũng nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện và công nghệ từ nhiều quốc gia khác. Hợp tác quốc tế và phân công sản xuất là điều bình thường.

Nhưng vấn đề không nằm ở chỗ chúng ta có nhập khẩu hay không.

Vấn đề là: Chúng ta nhập khẩu vì lựa chọn hiệu quả kinh tế, hay phải nhập khẩu vì trong nước chưa có khả năng nghiên cứu và chế tạo?

Hai chuyện ấy hoàn toàn khác nhau.

Nếu nhập một loại vật liệu vì nước ngoài sản xuất tốt hơn, giá thành hợp lý hơn thì đó là lựa chọn kinh tế.

Nhưng nếu muốn sản xuất một loại vật liệu quan trọng mà trong nước không có khả năng nghiên cứu, không có công nghệ chế tạo, không có đội ngũ đủ năng lực để phát triển thì đó lại là câu chuyện về sự phụ thuộc.

Và câu hỏi của đại biểu chính là muốn làm rõ khoảng cách ấy.

3. Có thiết kế được con chip, nhưng chưa chế tạo được con chip: Chúng ta đang ở đâu?

Hãy lấy ví dụ một kiến trúc sư thiết kế được một ngôi nhà rất đẹp. Nhưng để biến bản thiết kế thành ngôi nhà thực tế, còn phải có vật liệu, máy móc, người thợ, kỹ thuật thi công và cả năng lực kiểm tra chất lượng.

Thiết kế được không có nghĩa là đã tự mình xây dựng được toàn bộ ngôi nhà.

Con chip cũng tương tự.

Việt Nam có thể nghiên cứu, thiết kế một số loại chip, nhưng để sản xuất chúng cần nhà máy, máy móc đặc biệt, vật liệu có độ tinh khiết rất cao và quy trình chế tạo cực kỳ chính xác.

Chúng ta phải hợp tác với nước ngoài ở công đoạn chế tạo là điều có thể hiểu được. Nhưng nếu muốn tiến lên, không thể chỉ dừng lại ở việc thiết kế rồi gửi ra nước ngoài sản xuất.

Phải có nghiên cứu, thử nghiệm, tích lũy kinh nghiệm và từng bước nâng cao năng lực chế tạo trong nước.

Không ai đòi hỏi Việt Nam ngày mai phải có ngay một nhà máy bán dẫn hiện đại ngang những quốc gia hàng đầu thế giới. Nhưng người dân có quyền biết chúng ta đang ở đâu, đã làm được gì và kế hoạch tiến lên như thế nào.

4. Điều đáng lo không chỉ là thiếu công nghệ, mà còn là nghiên cứu chưa tạo ra sản phẩm!

Trong phần trả lời chất vấn, Bộ trưởng cũng thừa nhận một hạn chế: Nghiên cứu khoa học lâu nay còn xuất phát nhiều từ đề xuất của nhà khoa học, chưa gắn chặt với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường; việc đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh còn khó khăn.

Đây mới là một vấn đề cần suy nghĩ nghiêm túc.

Hãy hình dung một nhà khoa học nghiên cứu được một loại vật liệu mới. Công trình được nghiệm thu, báo cáo được hoàn thành. Nhưng doanh nghiệp không sử dụng được, không có đơn vị tiếp nhận, không thể sản xuất hàng loạt thì kết quả ấy chưa tạo ra năng lực công nghiệp thực tế.

Một đề tài nghiên cứu được nghiệm thu không đồng nghĩa với việc đất nước đã làm chủ công nghệ.

Một sản phẩm được trưng bày cũng không đồng nghĩa với việc nó đã có thể sản xuất ổn định, cạnh tranh về chất lượng và giá thành.

Nghiên cứu khoa học cần được tôn trọng và có không gian sáng tạo. Nhưng với những công nghệ chiến lược, phải có sự kết nối giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và nhu cầu phát triển của đất nước.

Tiền ngân sách đầu tư cho khoa học không thể chỉ được đánh giá bằng số đề tài đã phê duyệt, số hội thảo đã tổ chức hay số báo cáo đã nghiệm thu.

Phải nhìn vào những gì thực sự được tạo ra.

5. Muốn tự chủ công nghệ, trước hết phải tự chủ năng lực nghiên cứu!

Đây là điều tôi muốn nhấn mạnh nhất.

Không thể mong một nền công nghiệp tự chủ nếu chúng ta không có đội ngũ nghiên cứu đủ mạnh.

Không thể mong có những sản phẩm công nghệ của riêng mình nếu chỉ quen nhập máy móc, nhập linh kiện, nhập vật liệu rồi lắp ráp.

Không thể nói đến phát triển bền vững nếu những công nghệ thiết yếu vẫn phụ thuộc quá lớn vào nguồn cung bên ngoài mà chúng ta chưa có phương án thay thế.

Muốn thay đổi điều đó, cần đầu tư thực chất cho nghiên cứu, phòng thí nghiệm, đào tạo nhân lực và những doanh nghiệp có khả năng làm ra sản phẩm. Đồng thời, phải lựa chọn những công nghệ quan trọng để tập trung nguồn lực, thay vì dàn trải quá nhiều mục tiêu.

Chúng ta không cần tự sản xuất tất cả mọi thứ. Nhưng cần biết rõ những gì bắt buộc phải làm chủ, những gì có thể hợp tác và những gì cần từng bước giảm phụ thuộc.

Đó mới là tư duy tự chủ công nghệ có tính thực tế.

LỜI KẾT:

Tôi trân trọng câu hỏi của đại biểu Nguyễn Minh Tuấn, bởi đó không chỉ là một câu hỏi về sắt thép, nhôm, nhựa hay con chip. Đó là câu hỏi về năng lực thực chất của nền công nghiệp Việt Nam.

Cách giải thích của Bộ trưởng về việc làm chủ từng công đoạn là có cơ sở. Nhưng cử tri cần được biết cụ thể hơn: Chúng ta đã làm chủ những công đoạn nào? Đã có những sản phẩm gì? Những công nghệ nào vẫn phải nhập khẩu? Và lộ trình khắc phục sự phụ thuộc ấy ra sao?

Một đất nước không nhất thiết phải tự làm ra mọi thứ mới được coi là phát triển. Nhưng một đất nước muốn tự chủ thì không thể thiếu năng lực tự nghiên cứu, tự sáng tạo và từng bước tự chế tạo những sản phẩm có ý nghĩa chiến lược.

Muốn làm chủ công nghệ, trước hết phải làm chủ năng lực nghiên cứu. Muốn có nền công nghiệp tự chủ, không thể chỉ làm chủ khâu lắp ráp.

Đừng lấy khát vọng làm thành tích. Đừng lấy đề tài nghiên cứu làm thước đo năng lực khoa học. Hãy để những sản phẩm thực sự được nghiên cứu, chế tạo và ứng dụng tại Việt Nam trả lời câu hỏi chúng ta đã làm chủ được những gì.

Bởi điều đất nước cần không chỉ là những sản phẩm mang nhãn hiệu Việt Nam, mà là năng lực tạo ra những sản phẩm ấy bằng trí tuệ và công nghệ của người Việt Nam.
.
( Câu chuyện khuya cùng ChatGPT )