IM LẶNG KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI ĐỒNG THUẬN!

 

IM LẶNG KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI ĐỒNG THUẬN!

Điều đáng lo không phải là thiếu những lời tán thành, mà là thiếu những tiếng nói dám chỉ ra điều chưa đúng.

Sự suy yếu của một tổ chức không nhất thiết bắt đầu bằng những cuộc khủng hoảng ồn ào. Đôi khi, nó bắt đầu từ một hiện tượng rất khó nhận biết: những ý kiến khác biệt ngày càng ít xuất hiện, những lời phản biện thẳng thắn ngày càng thưa vắng, và sự im lặng dần được hiểu như một biểu hiện của đồng thuận.

Nhưng im lặng có thực sự là đồng ý?

Một cuộc họp có thể đủ thành phần, một quyết định có thể nhận được sự nhất trí, một chủ trương có thể được thông qua với tỷ lệ đồng thuận rất cao. Nhưng những con số ấy chưa chắc đã phản ánh đầy đủ suy nghĩ thực sự của những người tham dự.

Có người đồng thuận vì đã cân nhắc và thấy hợp lý. Nhưng cũng có người im lặng vì không muốn tranh luận, không tin rằng ý kiến của mình sẽ được tiếp thu, hoặc đơn giản là không muốn phải đối diện với những hệ lụy có thể phát sinh sau khi lên tiếng.

Hai trạng thái ấy hoàn toàn khác nhau!

Điều đáng quan tâm hơn là sự hiện diện của tiếng nói phản biện. Phản biện không phải để chống đối, càng không phải để phủ nhận mọi chủ trương hay quyết định. Phản biện là chỉ ra những điểm chưa hợp lý, những nguy cơ chưa được tính đến, những hệ quả có thể phát sinh và những điều cần điều chỉnh trước khi quá muộn.Một ý kiến phản biện có thể chưa đúng. Nhưng nó có thể mở ra một góc nhìn mà người quyết định chưa từng nghĩ tới. Ngược lại, một sự đồng thuận có thể hoàn toàn chân thành, nhưng nếu thiếu thông tin đa chiều và kiểm chứng độc lập, nó vẫn có thể dẫn đến một quyết định sai lầm.

Vì vậy, giá trị của phản biện không nằm ở chỗ người nói đúng bao nhiêu phần trăm, mà còn ở khả năng giúp tổ chức nhận ra những điều mình chưa nhìn thấy.

Có một hiện tượng đáng để suy nghĩ: trong khi các chủ trương, nghị quyết, kế hoạch và thông điệp đồng thuận vẫn xuất hiện thường xuyên, thì những tiếng nói phản biện có chiều sâu, có chứng cứ, có trách nhiệm và dám đặt câu hỏi đến cùng dường như lại ngày càng thưa vắng.

Đây là cảm nhận cần được kiểm chứng, chứ chưa thể xem là một kết luận về toàn bộ đời sống xã hội. Nhưng nếu hiện tượng ấy thực sự tồn tại, chúng ta cần tự hỏi: Vì sao?

Do người có chuyên môn không còn muốn tham gia? Do môi trường tiếp nhận ý kiến chưa thực sự cởi mở? Do người phản biện chưa được bảo vệ đầy đủ? Hay do chính chúng ta đôi khi quen nghe những điều thuận tai hơn là những điều cần phải nghe?

Không thể đánh đồng mọi ý kiến phản biện với chân lý, cũng không thể xem mọi sự đồng thuận là nịnh bợ. Nhưng một xã hội muốn phát triển cần có không gian cho những ý kiến khác biệt được trình bày, tranh luận và kiểm chứng bằng chứng cứ.

Đặc biệt, người có trách nhiệm lãnh đạo càng cần có khả năng lắng nghe những điều không dễ nghe. Bởi quyền lực càng lớn thì trách nhiệm tự kiểm soát quyền lực càng cao. Không ai có thể tự mình nhìn thấy tất cả những khiếm khuyết trong quyết định của chính mình.

Một cơ chế tốt không phải là cơ chế khiến mọi người đều nói giống nhau, mà là cơ chế bảo đảm người nói thật không bị thiệt thòi, người phản biện không bị mặc định là chống đối, và người đưa ra quyết định phải có trách nhiệm giải trình trước những ý kiến xác đáng.Cũng cần nhớ rằng, phản biện không chỉ là quyền của người có chức vụ, học hàm hay chuyên môn cao. Đó còn là quyền và trách nhiệm của người dân khi họ phát hiện những bất cập liên quan đến quyền lợi chính đáng và lợi ích chung của xã hội.

Một xã hội lành mạnh không sợ những câu hỏi khó. Một tổ chức vững mạnh không sợ những ý kiến trái chiều. Và một người lãnh đạo có bản lĩnh không cần mọi người lúc nào cũng đồng ý với mình.

Bởi điều nguy hiểm nhất không phải là có người nói khác mình, mà là đến một ngày, không còn ai muốn nói khác mình nữa.

Im lặng có thể là sự lựa chọn cá nhân. Nhưng nếu sự im lặng trở thành trạng thái phổ biến trong một tổ chức, một cơ quan hay một môi trường xã hội, thì đó không còn đơn thuần là chuyện của từng cá nhân. Nó có thể là tín hiệu cho thấy cơ chế tiếp nhận và khuyến khích phản biện đang có vấn đề.

Đừng vội lấy sự im lặng làm bằng chứng của đồng thuận. Và cũng đừng lấy những tràng vỗ tay làm thước đo của lòng tin.

Điều đất nước cần không chỉ là những người biết thực hiện chủ trương, mà còn cần những người đủ năng lực, bản lĩnh và trách nhiệm để chỉ ra khi chủ trương ấy còn điều gì chưa hợp lý.

Bởi lẽ, muốn đi đúng đường, đôi khi điều cần thiết nhất không phải là thêm một lời tán thành, mà là một tiếng nói cảnh báo kịp thời.