KHÔNG CHỈ THANH LỌC CÔNG TÁC CÁN BỘ – MÀ CÒN PHẢI THANH LỌC CẢ CƠ CHẾ!

Qua những phiên tòa xét xử các cựu quan chức từng có thời nắm giữ những vị trí quan trọng trong bộ máy công quyền luôn để lại nhiều suy ngẫm. Những người từng có quyền quyết định, từng được giao quản lý tài sản công, từng có tiếng nói và ảnh hưởng trong một ngành, một địa phương, nay phải đứng trước pháp luật để trả lời về những việc mình đã làm.

Đó là sự nghiêm minh cần thiết của pháp luật. Không ai được phép đứng trên pháp luật, bất kể người đó từng giữ chức vụ gì, có quyền lực đến đâu.

Nhưng nhìn từ những vụ án ấy, có một vấn đề lớn hơn mà xã hội không thể chỉ dừng lại ở sự phẫn nộ hay thỏa mãn khi thấy người vi phạm phải trả giá.

Đó là: Vì sao những người từng được lựa chọn, bổ nhiệm, giao quyền và đặt vào những vị trí quan trọng của bộ máy lại có thể đi đến những sai phạm nghiêm trọng như vậy?

Và quan trọng hơn, tại sao có những sai phạm không được phát hiện, ngăn chặn kịp thời, thậm chí chỉ được phơi bày khi hậu quả đã trở nên nghiêm trọng?

Đây không còn đơn thuần là câu chuyện đạo đức hay phẩm chất của một vài cá nhân. Đây còn là câu chuyện về công tác cán bộ, về trách nhiệm quản lý và về chính cơ chế vận hành, kiểm soát quyền lực trong bộ máy công quyền.

Thay người sai phạm là cần thiết, nhưng thay người không đồng nghĩa với sửa được những bất cập đã tồn tại trong cơ chế.

Lâu nay, chúng ta vẫn thường nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ có đủ phẩm chất, năng lực, uy tín; lấy sự liêm chính, tận tụy và tinh thần phục vụ nhân dân làm tiêu chuẩn.

Đó là những yêu cầu đúng đắn. Nhưng có một câu hỏi cần được đặt ra: Công tác cán bộ đã thực sự lựa chọn được người có năng lực và phẩm chất phù hợp hay chưa? Việc đánh giá, bổ nhiệm, luân chuyển và sử dụng cán bộ có thực sự dựa trên năng lực, kết quả công việc và sự tín nhiệm hay còn chịu tác động bởi những yếu tố khác?

Một người được bổ nhiệm vào vị trí lãnh đạo không chỉ nhận một chức danh. Họ được trao quyền quyết định, quyền phân bổ nguồn lực và quyền tác động đến lợi ích của rất nhiều người khác.

Vì vậy, sai sót trong lựa chọn cán bộ không đơn giản là chọn nhầm một con người. Đó có thể là việc trao quyền lực công vào tay người không đủ năng lực, không đủ phẩm chất hoặc không đủ trách nhiệm.

Nhưng ngay cả khi lựa chọn được người tốt, liệu như thế đã đủ?

Tôi cho rằng chưa!

Bởi không có cơ chế kiểm soát quyền lực hữu hiệu thì ngay cả người có phẩm chất tốt cũng có thể đứng trước những cám dỗ, áp lực và những tình huống vượt quá khả năng tự kiểm soát của cá nhân.

Ngược lại, một cơ chế minh bạch, có kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình rõ ràng sẽ hạn chế đáng kể khả năng một cá nhân tùy tiện sử dụng quyền lực.

Vì thế, thanh lọc công tác cán bộ phải đi đôi với thanh lọc cơ chế.

Thanh lọc công tác cán bộ là phải xem lại từ khâu phát hiện, tuyển chọn, đánh giá, quy hoạch, bổ nhiệm đến sử dụng và miễn nhiệm cán bộ. Không thể chỉ chú trọng tiêu chuẩn trên hồ sơ, bằng cấp hay những bản nhận xét đẹp đẽ, mà phải nhìn vào năng lực thực tế, kết quả công việc, phẩm chất và trách nhiệm của người được giao quyền.

Không thể để việc bổ nhiệm trở thành sự ghi nhận mang tính hình thức, cũng không thể để chức vụ trở thành phần thưởng cho những mối quan hệ hay sự trung thành cá nhân thay vì năng lực và trách nhiệm phục vụ xã hội.

Còn thanh lọc cơ chế là phải nhìn sâu hơn vào cách quyền lực được hình thành, phân bổ và kiểm soát.

Ai có quyền quyết định? Quyết định dựa trên căn cứ nào? Ai thẩm định? Ai giám sát? Khi quyết định sai, ai phải chịu trách nhiệm? Và người dân có thể tiếp cận thông tin, giám sát, yêu cầu giải trình đến đâu?

Những câu hỏi ấy phải có câu trả lời rõ ràng, chứ không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác của người nắm quyền.

Đặc biệt, cần phân định rành mạch trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm người đứng đầu và trách nhiệm của các cơ quan có chức năng tham mưu, kiểm tra, giám sát.

Không thể mặc nhiên quy kết những người quản lý là đồng phạm khi chưa có chứng cứ. Nhưng cũng không thể coi việc một cá nhân trực tiếp vi phạm và bị xử lý là đã khép lại toàn bộ câu chuyện trách nhiệm.

Nếu sai phạm diễn ra trong thời gian dài, qua nhiều khâu quản lý, thì phải làm rõ vì sao các cơ chế kiểm soát không phát huy tác dụng. Nếu có sự buông lỏng, thiếu trách nhiệm, bao che hay tiếp tay, phải xác định cụ thể trách nhiệm của từng cá nhân, tổ chức theo quy định pháp luật.

Đừng để những người trực tiếp vi phạm phải chịu trách nhiệm, còn những lỗ hổng quản lý đã tạo điều kiện cho sai phạm tồn tại lại không được khắc phục.

Một vấn đề khác cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc: Vai trò của phản biện và giám sát xã hội.

Một bộ máy không thể tự hoàn thiện nếu chỉ quen nghe những lời đồng thuận. Những ý kiến phản biện có căn cứ, những câu hỏi chất vấn và những cảnh báo từ người dân, báo chí, đại biểu dân cử phải được xem là nguồn thông tin cần thiết để phát hiện bất cập và điều chỉnh chính sách.

Phản biện không đồng nghĩa với chống đối. Giám sát không phải là gây khó khăn cho quản lý. Ngược lại, đó là những phương thức giúp quyền lực công được thực thi đúng mục đích và hạn chế những sai lầm có thể gây tổn hại cho xã hội.

Cũng cần bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Không thể để người làm đúng luôn phải dè dặt, sợ sai, trong khi người lợi dụng quyền lực lại tìm được cách né tránh trách nhiệm.

Một cuộc chấn chỉnh bộ máy thực chất phải tạo ra được môi trường trong đó người có năng lực, liêm chính được trọng dụng; người làm đúng được bảo vệ; người vi phạm bị xử lý nghiêm minh; và người có trách nhiệm quản lý không thể đứng ngoài việc giải trình về những sai phạm thuộc phạm vi mình phụ trách.

Suy cho cùng, xây dựng một đội ngũ cán bộ tốt không thể tách rời việc xây dựng một cơ chế tốt.

Không thể hy vọng có một đội ngũ cán bộ trong sạch nếu cơ chế lựa chọn, sử dụng và kiểm soát cán bộ vẫn còn những kẽ hở. Thay người mà không sửa cơ chế thì nguy cơ tái diễn vẫn còn nguyên.

Và cũng không thể chỉ đo lường hiệu quả của công cuộc chấn chỉnh bộ máy bằng số cán bộ bị kỷ luật, số vụ án được đưa ra xét xử hay số tiền thất thoát được thu hồi. Những kết quả ấy rất cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là sau mỗi vụ việc, những nguyên nhân và lỗ hổng đã được nhận diện, khắc phục đến đâu.

Bởi một bộ máy mạnh không phải là bộ máy không bao giờ có sai phạm, mà là bộ máy có khả năng phát hiện sai phạm, dũng cảm thừa nhận những bất cập, nghiêm túc sửa chữa và không để những sai lầm tương tự tiếp tục tái diễn.

Người dân không đòi hỏi những lời hứa hoàn hảo. Điều họ cần là sự minh bạch trong quyết định, sự công bằng trong thực thi pháp luật, trách nhiệm của người được giao quyền và những thay đổi có thể nhìn thấy trong đời sống.

Quyền lực được trao để phục vụ xã hội, không phải để phục vụ người nắm giữ quyền lực.

Vì vậy, đã đến lúc phải nhìn nhận công cuộc chấn chỉnh bộ máy bằng một tư duy đầy đủ hơn: Không chỉ thanh lọc công tác cán bộ, mà còn phải thanh lọc cả cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm, sử dụng, giám sát và kiểm soát quyền lực.

Bởi thay một người có thể làm sạch một vị trí. Nhưng sửa một cơ chế mới có thể ngăn những sai phạm tương tự tiếp tục tái diễn.

Và đó mới là điều có ý nghĩa lâu dài đối với đất nước, đối với nhân dân và đối với niềm tin xã hội.
Thật
( Trà đạo cùng ChatGPT )