VƯƠN TRÊN " POSTER ? "

Hỏi ChatGPT 

Người ta nói nhiều về “kỷ nguyên vươn mình”. Nghe rất đã tai, rất truyền cảm hứng, rất hợp để in lên băng rôn, backdrop, áo thun và ảnh đại diện mạng xã hội.

Nhưng có một câu hỏi nhỏ – nhỏ đến mức nếu hỏi to có thể bị coi là “thiếu tinh thần tích cực”:
Làm sao vươn mình, khi phần lớn mọi người đang… co rúm lại?

Co rúm vì sợ: sợ bị phạt, sợ bị gọi tên, sợ bị bêu rếu. Và đặc biệt là sợ bị tấn công trên mạng bởi những đám đông luôn sẵn sàng nổi giận thay cho Tổ quốc.

Chỉ cần nghĩ khác một chút, đùa khác một chút – thậm chí chỉ là nghịch AI cho vui, kiểu “Truyền nhân Lạc Long Quân cưỡi trăn bơi giữa hồ Hoàn Kiếm” – là đủ để bị lôi ra “xử”. Xử nhanh, gọn, nghiêm, rất đúng quy trình.

Một cuốn sách viết gần 40 năm trước, nằm im trên giá, tác giả đã già, có khi cũng chẳng còn bận tâm. Bỗng một ngày đẹp trời, sách bị gọi tên.
Hỏi dồn dập: Sao lại viết thế? Sao được khen? Sao chiến tranh mà buồn? Sao không sửa cho hợp với… hôm nay?
Những câu hỏi mang tính triết học đặc thù, kiểu như: Vì sao thực tế không chịu tự điều chỉnh cho vừa vặn với ý chí?

Đám đông hào hứng nhập cuộc. Nhất là những đám đông có môn bài, có kịch bản và có lương. Đánh một người vắng mặt, lại là một ông già tránh né tranh cãi, thì vừa dễ vừa an toàn. Không cần đối thoại, cũng chẳng sợ phản biện – chỉ cần đồng thanh. Ai chần chừ đặt câu hỏi lập tức bị nghi ngờ “có động cơ”.

Rồi đến các dịp lễ lạt, cờ hoa rợp trời, khẩu hiệu dâng cao như sóng. Trong bức tranh hoành tráng ấy, chỉ cần một ông kẹt xe buồn tiểu mà thở dài, hay một bà trễ việc than khổ vì tắc đường, là đủ để bị quy kết: “Không yêu nước.”
Không cần biết hoàn cảnh, cũng chẳng cần biết con người đang mệt hay đang khổ – chỉ cần dán nhãn.

Yêu nước, trong phiên bản này, là phải vui đúng lúc, reo hò đúng chỗ, chịu đựng không kêu ca và tuyệt đối không được khác cảm xúc với đám đông. Khác là sai. Sai thì phải bị dạy cho một bài học trên mạng.

Dần dần, một thứ tư duy quen thuộc được củng cố: tư duy đồng phục.
Đồng phục trong suy nghĩ, trong cảm xúc, trong phát ngôn. Khác biệt bị coi là mầm rắc rối. Khác biệt buộc người ta phải nghĩ, mà nghĩ thì mệt. Tốt nhất là dập từ đầu.

Hệ quả không khó đoán. Sáng tạo bị bào mòn. Ý tưởng lạ chết từ trong trứng. Người can đảm học im lặng. Người trung thực tập nói vòng. Người từng muốn thử cái mới thì tự nhủ: an toàn vẫn hơn.

Điều nghịch lý là trong bầu không khí ấy, người ta vẫn nói rất hăng về kinh tế sáng tạo, về AI, về tinh thần thử–sai.
Nói hay lắm. Nhưng nói xong, ai cũng nhìn quanh: nếu mình sai thì sao? thử mà thất bại thì sao? nói khác đám đông thì sao? Có bị phạt không? Có bị chụp mũ không? Có bị kéo lên mạng để “xử” tập thể không?

Khi câu trả lời luôn là “có thể lắm”, lựa chọn hợp lý nhất sẽ là: đừng thử, đừng khác, đừng nói.

Và như thế, cái gọi là “kỷ nguyên vươn mình” rốt cuộc chỉ còn là một khẩu hiệu đẹp – được hô vang bởi những con người đang đứng im, thậm chí co người lại để tránh va chạm.

Vươn mình kiểu đó, có lẽ chỉ đủ để… vươn trên poster.