Có một chi tiết rất đáng chú ý trong phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 1/10 về dự án Luật Đất đai (sửa đổi): Cơ quan thẩm tra đề nghị phải làm rõ thế nào là dự án “thật cần thiết” vì lợi ích quốc gia, công cộng; đồng thời hạn chế tối đa việc thu hồi đất ở của người dân chỉ nhằm đấu giá tạo nguồn thu cho Nhà nước. Việc thu hồi đất hai lần, hai khu vực cho một dự án cũng được cảnh báo có thể làm gia tăng chi phí xã hội và ảnh hưởng quyền lợi người dân.
Đây không chỉ là chuyện sửa vài điều của Luật Đất đai.
Bởi “thật cần thiết” đã được đặt trong Điều 54 Hiến pháp: Nhà nước thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; việc thu hồi phải công khai, minh bạch và được bồi thường theo pháp luật. Điều 55 cũng yêu cầu nguồn tài chính công phải được sử dụng hiệu quả, công bằng, công khai, minh bạch.
Vậy nên câu hỏi không chỉ là có được thu hồi đất hay không, mà còn là: Có nhất thiết phải thu hồi đến mức ấy không? Có phương án nào ít tốn kém hơn, ít xáo trộn hơn không? Phần đất nào thực sự phục vụ lợi ích công cộng, phần nào đang tạo ra giá trị thương mại?
Bởi nhiều bất công không bắt đầu từ những điều quá lớn. Nó thường bắt đầu từ một ranh giới bị làm cho mờ đi.
Điều này càng đáng suy nghĩ khi đất nước đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số. Tăng trưởng cao không thể đồng nghĩa với tăng trưởng bằng mọi giá. Nếu một dự án làm GDP tăng nhưng đồng thời đẩy chi phí bồi thường, tái định cư, di chuyển hạ tầng, mất sinh kế, khiếu kiện kéo dài và những xáo trộn xã hội lên rất cao, thì đó có còn là một phương án kinh tế tốt?
Tiết kiệm chi phí xã hội cũng là tăng trưởng.Một tuyến đường có thể ngắn hơn vài kilômét nhưng phải giải phóng cả một khu dân cư chưa chắc đã rẻ hơn một tuyến dài thêm một chút nhưng giảm được hàng nghìn tỷ đồng bồi thường, tái định cư và chi phí xã hội.
Dự toán một con đường không thể chỉ tính bằng bê tông, sắt thép và nhựa đường.
Sau một nét quy hoạch còn có số phận của những căn nhà.
Đây là chỗ kinh nghiệm Trung Quốc đáng để tham khảo. Một quốc gia có khả năng triển khai những công trình hạ tầng khổng lồ vẫn đặt ra những yêu cầu rất cụ thể: tận dụng hành lang giao thông hiện hữu, tiết kiệm đất, giảm chia cắt không gian, tránh khu vực nhạy cảm, giảm diện tích chiếm đất vĩnh viễn, tận dụng đất đá đào ra thay vì chở đi rồi lại mua vật liệu khác.
Luật đất đai của họ cũng đặt nguyên tắc bồi thường theo hướng bảo đảm mức sống của người bị thu hồi không giảm và sinh kế lâu dài được bảo đảm; với nhà ở nông thôn, phải bồi thường trước khi di chuyển và cải thiện điều kiện cư trú.
Một quốc gia đi sau có một lợi thế mà người đi trước không có:
Được đọc trước những bài học mà người khác đã phải trả giá mới viết ra.
Việt Nam không nhất thiết phải trả lại cùng một khoản “học phí”.
Và có một điều rất đáng suy nghĩ:
Nếu có thể tránh một khu dân cư mà mục tiêu công cộng vẫn đạt được; nếu kế thừa một tuyến đường cũ có thể giảm chi phí giải phóng mặt bằng; nếu giữ lại một cộng đồng dân cư đồng thời tiết kiệm được tiền của xã hội, thì nhân văn với người dân không phải là cản trở phát triển.
Đó chính là một cách phát triển thông minh hơn.Thực tế ở Hà Nội vừa qua cũng cho thấy pháp luật cần được thiết kế cẩn trọng đến mức nào. Quyết định 127/2026/QĐ-UBND ban hành ngày 16/9, chỉ chín ngày sau đã được sửa bằng Quyết định 130/2026/QĐ-UBND, trong đó bổ sung điều kiện người có đất thu hồi “tự nguyện” nhận bố trí tạm cư hoặc kinh phí tạm cư.
Không cần vội gắn cho Quyết định 127 một kết luận pháp lý khi chưa có cơ quan có thẩm quyền kết luận. Nhưng vẫn đáng hỏi:
Vì sao một vấn đề liên quan trực tiếp đến chỗ ở của người dân lại cần đến văn bản thứ hai chỉ sau chín ngày để bổ sung chữ “tự nguyện”?
Hai chữ ấy rất ngắn trong một văn bản pháp luật, nhưng có thể là cả căn nhà trong cuộc đời một con người.
Sửa nhanh khi chính sách bộc lộ bất cập là điều đáng ghi nhận. Nhưng tốt hơn nữa là một cơ chế lập pháp đủ chặt để những quyền căn bản của người dân được đặt vào văn bản trước khi họ phải lên tiếng, chứ không phải sau đó.
Vì thế, việc cơ quan thẩm tra của Quốc hội đặt vấn đề phải làm rõ “thật cần thiết”, hạn chế thu hồi đất ở chỉ để đấu giá tạo nguồn thu và tính cả chi phí xã hội của việc thu hồi đất là một tín hiệu đáng chú ý.
Phát triển vẫn phải nhanh. Đường vẫn phải làm. Đô thị vẫn phải mở rộng. Đất đai vẫn phải trở thành nguồn lực.
Nhưng sức mạnh của Nhà nước không chỉ nằm ở khả năng mở một con đường xuyên qua mọi trở ngại.
Sức mạnh còn nằm ở năng lực nhận ra:
Có những trở ngại không cần thiết phải tạo ra ngay từ đầu.
Nếu đang hướng tới những “xã, phường xã hội chủ nghĩa”, có lẽ cũng không cần tìm đâu xa để kiểm chứng hai chữ ấy.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét