LÀM TRƯỚC, TÍNH SAU — AI TRẢ GIÁ?

 

Phá đi hàng ngàn tỉ, rồi lại bồi thường hàng ngàn tỉ… chỉ để có một con đường rộng hơn?

“Có một con đường rộng hơn. Thế gọi là quy hoạch đô thị đấy các ông bà ạ!”

Nghe mà cười ra nước mắt! Bởi nếu chỉ cần phá đi, làm lại để có cái mới, thì ai chẳng làm được. Cái khó là phải nhìn xa, tính kỹ, để không biến tiền của dân thành học phí cho những quyết định thiếu tầm nhìn.

Đáng lo hơn, kiểu làm trước, tính sau; vừa hành quân vừa xếp hàng; khắc nhập rồi lại khắc xuất đâu chỉ có trong quy hoạch đô thị. Sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy, thực thi chính sách… cũng đặt ra những câu hỏi tương tự.

Sáp nhập để tinh gọn, nhưng rồi lại thiếu người làm được việc. Chi ngân sách để giải quyết chế độ nghỉ việc, rồi có nơi lại loay hoay tìm người đáp ứng công việc. Hôm trước quyết định một đằng, hôm sau điều chỉnh một nẻo.

Có người nhận khoản hỗ trợ thôi việc lên tới hàng tỉ đồng, gửi ngân hàng hưởng lãi, vẫn có lương hưu theo chế độ, rồi tiếp tục đi làm để có thêm thu nhập. Nếu những trường hợp ấy đúng là có thật, điều cần xem xét không phải quyền hưởng chế độ hợp pháp của họ, mà là cách tính toán chính sách: Người cần giữ có được giữ không? Người cần bố trí có được bố trí đúng chỗ không? Khoản tiền đã chi có thực sự đem lại hiệu quả như mục tiêu đề ra?

Tinh giản không phải cứ giảm được bao nhiêu người là thành công bấy nhiêu. Sáp nhập không phải cứ gộp được bao nhiêu đơn vị là bộ máy tự nhiên hoạt động tốt hơn. Quy hoạch cũng không phải cứ có công trình mới, đường rộng hơn là có thể bỏ qua những gì đã phá đi, những khoản đã bồi thường và những nguồn lực đã tiêu hao.

Một chủ trương đúng không bảo đảm mọi cách làm đều đúng. Một mục tiêu tốt đẹp càng không thể là tấm bình phong che khuất những bất cập trong thực thi.

Sai thì sửa! Đúng, nhưng tại sao cứ phải đợi sai mới sửa, đợi lãng phí mới tính, đợi thiếu người mới tìm, đợi dân thắc mắc mới giải thích? Những vấn đề có thể dự báo, những hệ quả có thể tính toán, tại sao không làm rõ ngay từ đầu?

Tiền phá dỡ, tiền bồi thường, tiền hỗ trợ thôi việc và những khoản chi phát sinh không phải tiền từ trên trời rơi xuống. Đó là nguồn lực của đất nước, là tiền thuế của dân, là cơ hội đầu tư cho trường học, bệnh viện, đường sá và bao nhu cầu thiết thực khác.

Người dân không thể cứ phải trả tiền cho những quyết định mà mình không có quyền quyết định. Càng không thể chỉ nghe giải thích rằng thực tiễn luôn biến động, nên sai thì phải sửa, mà không được biết ai đã tính toán, ai đã quyết định, sai ở đâu và trách nhiệm thuộc về ai.

Không ai đòi hỏi mọi chính sách đều phải hoàn hảo ngay từ đầu. Nhưng người dân có quyền đòi hỏi sự thận trọng trước khi quyết định, sự minh bạch khi triển khai và trách nhiệm giải trình khi kết quả không đạt mục tiêu. Nếu có sai phạm gây thiệt hại, phải xác định trách nhiệm theo quy định; không thể cứ lấy hai chữ “điều chỉnh” để khép lại mọi chuyện.

Điều đáng ngại nhất không phải một lần làm chưa đúng. Mà là sai lầm cứ lặp lại, chi phí cứ tăng lên, cách làm cứ phải sửa đổi, trong khi bài học kinh nghiệm dường như chẳng bao giờ được rút cho đến nơi đến chốn.

Cứ thế thì sợi dây kinh nghiệm còn rút đến bao giờ mới hết?

Đất nước không thiếu chủ trương để phát triển. Điều cần hơn là những quyết định được chuẩn bị đến nơi đến chốn, những chính sách được thực thi có trách nhiệm và một cơ chế đủ rõ để người quyết định không thể đứng ngoài hậu quả do quyết định của mình gây ra.

Bởi đổi mới không phải là làm thật nhanh bằng mọi giá. Tinh gọn không phải là giảm người bằng mọi giá. Phát triển càng không thể là phá đi rồi xây lại, chi tiền rồi điều chỉnh, hết lần này đến lần khác.

Làm trước, tính sau — người có quyền quyết định có thể ký thêm một văn bản sửa đổi. Nhưng tiền đã mất, thời gian đã qua và cơ hội phát triển đã bỏ lỡ thì ai trả lại cho dân?

Sai thì sửa, nhưng phải biết vì sao sai. Rút kinh nghiệm, nhưng kinh nghiệm phải biến thành thay đổi trong cách làm. Và quan trọng nhất: đừng để nhân dân cứ phải trả học phí cho những bài học mà người có trách nhiệm lẽ ra phải học từ trước!
Thật.