Người ấy đã làm gì với niềm tin mà nhân dân trao gửi?

 Lê Vi.

KHI VẬN MỆNH ĐẤT NƯỚC ĐẶT LÊN VAI NGƯỜI LÃNH ĐẠO

Ở lại trong giờ phút hiểm nghèo là bản lĩnh. Đưa đất nước vượt qua hiểm nghèo mới là trách nhiệm.

Có những thời khắc lịch sử đặt một người lãnh đạo trước câu hỏi mà mọi lời tuyên bố, mọi chức danh và mọi bản báo cáo đều không thể trả lời thay: Khi đất nước lâm nguy, ông sẽ đứng ở đâu — và sẽ làm gì?

Ngày 24 tháng 2 năm 2022, khi Nga mở cuộc tấn công toàn diện vào Ukraine, câu hỏi ấy không còn là một giả định chính trị. Nó trở thành hiện thực, với những thành phố bị oanh kích, những gia đình phải rời bỏ nhà cửa và một quốc gia đứng trước nguy cơ mất quyền tự quyết đối với vận mệnh của mình.

Trong những ngày đầu ấy, Tổng thống Volodymyr Zelensky xuất hiện giữa Kyiv, cùng các cộng sự phát đi thông điệp rằng chính quyền vẫn ở lại thủ đô. Hình ảnh ấy có ý nghĩa vượt ra ngoài một đoạn video hay một cử chỉ chính trị: nó cho người dân thấy rằng bộ máy lãnh đạo chưa rời bỏ vị trí trong lúc đất nước bị tấn công. Reuters đã ghi nhận những thông điệp công khai đó của ông vào ngày 25 và 27 tháng 2 năm 2022.

Câu nói nổi tiếng được truyền thông gắn với ông — “Tôi cần đạn dược, không phải một chuyến đi” — cũng trở thành biểu tượng của tinh thần kháng cự. Tuy nhiên, cần nói chính xác rằng nguồn gốc nguyên văn của câu nói này từng được đặt dấu hỏi; điều được ghi nhận rõ hơn là Zelensky đã công khai khẳng định mình vẫn ở Kyiv và tiếp tục kêu gọi hỗ trợ quốc phòng.

Nhưng điều đáng suy ngẫm không chỉ nằm ở một câu nói hay một khoảnh khắc can đảm.

Điều đáng suy ngẫm là: Một người lãnh đạo phải có những phẩm chất gì khi sự tồn vong của đất nước bị đặt lên bàn cân?

Trước hết, đó là trách nhiệm không thể chuyển giao.

Người đứng đầu không nhất thiết phải là người trực tiếp cầm súng nơi chiến hào. Nhưng họ phải chịu trách nhiệm về những quyết định liên quan đến chiến tranh và hòa bình, về việc tổ chức phòng thủ, bảo vệ dân thường, duy trì hoạt động của nhà nước và tìm kiếm sự hỗ trợ quốc tế.

Trong giờ phút hiểm nghèo, sự hiện diện của người lãnh đạo có thể tạo ra niềm tin. Nhưng niềm tin ấy chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành năng lực tổ chức, khả năng ra quyết định và hành động thực tế.

Một nhà lãnh đạo có thể nói những lời rất hay. Nhưng khi tên lửa rơi xuống, điều người dân cần không phải là một bài diễn văn khác. Họ cần hệ thống phòng thủ hoạt động, những nơi trú ẩn an toàn, nguồn cung thiết yếu, sự chăm sóc dành cho người bị thương và một chính quyền đủ năng lực để duy trì cuộc sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

Thứ hai, người lãnh đạo phải biết đặt lợi ích quốc gia lên trên sự an toàn và lợi ích riêng của mình, nhưng không được nhầm lẫn điều đó với việc chỉ cần thể hiện lòng dũng cảm cá nhân là đã hoàn thành trách nhiệm.

Ở lại khi nguy hiểm cận kề có thể là một lựa chọn mang ý nghĩa biểu tượng lớn. Tuy nhiên, nếu chỉ có lòng can đảm mà thiếu năng lực, đất nước vẫn có thể trả giá. Nếu chỉ có quyết tâm mà không có khả năng đánh giá tương quan lực lượng, tính toán nguồn lực và dự liệu hậu quả, quyết tâm ấy có thể không đem lại kết quả mong muốn.

Bởi vậy, bản lĩnh lãnh đạo không chỉ nằm ở việc dám đối diện với hiểm nguy, mà còn ở khả năng đưa ra những quyết định khó khăn, kể cả những quyết định không đem lại sự tán thưởng tức thời.

Có lúc phải kiên quyết chiến đấu. Có lúc phải mở đường cho đàm phán. Có lúc phải chấp nhận những phương án không hoàn hảo để bảo vệ sinh mạng người dân và giữ gìn tương lai quốc gia. Mọi lựa chọn đều phải được cân nhắc trên cơ sở thực tế, mục tiêu chính đáng và cái giá mà đất nước phải gánh chịu.

Thứ ba, người lãnh đạo phải hiểu rằng quyền lực không phải tài sản riêng, mà là sự ủy thác của nhân dân.

Zelensky được bầu làm Tổng thống Ukraine năm 2019 với tỷ lệ phiếu bầu cao trong vòng hai. Đó là một sự kiện được ghi nhận trong kết quả bầu cử chính thức. Nhưng lá phiếu không phải tấm giấy miễn trừ trách nhiệm vô thời hạn. Sự ủy thác của nhân dân luôn đi cùng nghĩa vụ giải trình.

Không ai có thể đòi hỏi một tổng thống phải hoàn hảo giữa chiến tranh. Cũng không thể mặc nhiên cho rằng mọi quyết định của ông đều đúng chỉ vì đất nước đang bị xâm lược.

Một nền dân chủ có sức sống phải bảo vệ được cả hai điều: quyền của quốc gia tự vệ trước ngoại xâm và quyền của công dân được đặt câu hỏi về cách thức đất nước được điều hành.

Phê bình không đồng nghĩa với phản bội. Đòi hỏi minh bạch không đồng nghĩa với làm suy yếu quốc gia. Nhưng phê bình cũng phải dựa trên dữ kiện, phân biệt điều đã được xác minh với điều còn tranh cãi, không lấy suy đoán thay thế bằng chứng.

Bởi trong chiến tranh, sự thật cũng là một phần của sức mạnh quốc gia.

Và còn một điều không thể bỏ qua: đừng biến người lãnh đạo thành nhân vật duy nhất trong câu chuyện của một dân tộc.

Ukraine không chỉ đứng vững nhờ những thông điệp của tổng thống. Đằng sau sự tồn tại của đất nước ấy còn có những người lính ngoài chiến tuyến, những nhân viên y tế trong bệnh viện, những người công nhân giữ cho hạ tầng tiếp tục vận hành, những gia đình phải sơ tán và hàng triệu người bình thường cố gắng duy trì cuộc sống giữa bất trắc.

Một nhà lãnh đạo có thể trở thành biểu tượng, nhưng sức chịu đựng của quốc gia được tạo nên từ rất nhiều con người.

Vì thế, ghi nhận vai trò của Zelensky trong những ngày đầu cuộc xâm lược không có nghĩa là phủ nhận những vấn đề cần được xem xét trong quá trình ông cầm quyền. Lịch sử sẽ phải đánh giá cả quyết định đúng lẫn sai, cả những thành quả lẫn những thiếu sót, cả khả năng đoàn kết xã hội lẫn trách nhiệm đối với những hệ quả của chính sách.

Đó mới là cách nhìn nghiêm túc về một người lãnh đạo: không thần thánh hóa, cũng không tùy tiện phủ nhận.

Và từ câu chuyện Ukraine, chúng ta có thể đặt ra một câu hỏi rộng hơn cho mọi quốc gia, mọi thể chế và mọi người được trao quyền lực:

Khi đất nước gặp khủng hoảng, người lãnh đạo có dám đứng ra nhận trách nhiệm không? Có đủ năng lực để biến lời nói thành hành động không? Có đặt sinh mạng, quyền lợi và tương lai của nhân dân lên trên lợi ích cá nhân không? Có dám nói thật về những khó khăn, thừa nhận sai lầm và chịu trách nhiệm về những quyết định của mình không?

Bởi người dân không chỉ cần một người lãnh đạo xuất hiện khi chiến thắng. Họ cần một người không trốn tránh trách nhiệm khi thất bại, không đổ lỗi cho cấp dưới khi có sai sót và không dùng những lời kêu gọi hy sinh để né tránh nghĩa vụ giải trình.

Lãnh đạo không phải là đặc quyền được đứng trên nhân dân. Lãnh đạo là nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm trước nhân dân.

Ở lại trong giờ phút hiểm nghèo có thể là một dấu mốc của bản lĩnh. Nhưng đưa đất nước vượt qua hiểm nghèo, bảo vệ được chủ quyền, giữ gìn sinh mạng nhân dân và xây dựng được một tương lai xứng đáng với những hy sinh đã bỏ ra — đó mới là thước đo đầy đủ hơn của trách nhiệm lãnh đạo.

Lịch sử có thể ghi nhớ một câu nói. Có thể ghi nhớ một gương mặt. Có thể ghi nhớ hình ảnh một người đứng giữa thủ đô trong những ngày đen tối nhất.

Nhưng cuối cùng, lịch sử sẽ phải trả lời một câu hỏi lớn hơn:

Người ấy đã làm gì với niềm tin mà nhân dân trao gửi?

Và người dân, sau tất cả những mất mát, hy sinh và chờ đợi, có thể nhìn thấy điều gì trong tương lai của đất nước mình?

Đó mới là câu hỏi mà bất cứ ai nắm giữ quyền lực cũng phải tự trả lời — không chỉ bằng lời nói, mà bằng hành động, kết quả và trách nhiệm của chính mình.